Khó thở hụt hơi là lý do khiến rất nhiều gia đình gọi tới chúng tôi giữa đêm. Bài viết này không thay bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân, mà giúp anh chị phân được mức độ và biết chính xác khi nào phải đi khám, khi nào phải gọi cấp cứu.
Bốn mức độ khó thở hụt hơi
Cách phân mức thực tế nhất là dựa vào mức gắng sức gây ra triệu chứng — càng ít gắng sức mà đã khó thở thì càng nặng.
| Mức độ | Biểu hiện | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Nhẹ | Hụt hơi khi leo cầu thang | Nghỉ, đo SpO2, theo dõi |
| Vừa | Hụt hơi khi đi lại trong nhà | Đo SpO2, hẹn khám sớm |
| Nặng | Khó thở cả khi ngồi yên | Đi khám ngay trong ngày |
| Cấp cứu | Tím môi, lơ mơ, không nói hết câu | Gọi 115 ngay lập tức |
Điều cần nhớ: mức độ có thể thay đổi trong ngày. Ghi lại thời điểm nặng nhất và việc đang làm lúc đó sẽ giúp bác sĩ nhiều hơn là mô tả chung chung.
Việc đầu tiên nên làm: đo SpO2
Khó thở là cảm giác. SpO2 là con số. Hai thứ không phải lúc nào cũng khớp nhau — có người rất mệt mà chỉ số vẫn tốt, có người không kêu ca mà chỉ số đã tụt.
Vì vậy trước khi hoảng hoặc trước khi bỏ qua, hãy đo. Cách đo đúng có tại bài cách đo SpO2 đúng, và ý nghĩa từng ngưỡng tại SpO2 bao nhiêu là bình thường.
Dấu hiệu phải gọi 115 ngay
- Môi, đầu ngón tay tím hoặc tái.
- Không nói hết được một câu vì phải dừng lấy hơi.
- Lơ mơ, lẫn lộn, khó đánh thức.
- Khó thở xuất hiện đột ngột kèm đau ngực dữ dội.
- SpO2 dưới 90% sau khi đã đo lại đúng cách.
Có bất kỳ dấu hiệu nào trong nhóm này thì không chờ đợi, không tự xử trí thêm.
Việc nên làm trong lúc chờ
Nếu chưa tới mức cấp cứu nhưng người bệnh đang khó chịu, bốn việc sau an toàn và có ích:
- Cho ngồi thẳng hoặc kê cao đầu giường — tư thế nằm ngửa thẳng làm khó thở nặng thêm.
- Mở cửa sổ, giảm người trong phòng. Một chiếc quạt nhỏ thổi nhẹ ngang mặt có thể giúp bớt cảm giác ngột — đây là biện pháp được dùng trong chăm sóc giảm nhẹ, dù không làm tăng oxy trong máu.
- Nới quần áo quanh cổ và ngực.
- Giữ bình tĩnh — lo lắng làm thở nhanh và nông hơn, khiến cảm giác nặng thêm.
Các biện pháp hỗ trợ khác có tại bài cách tăng oxy trong máu tại nhà. Nếu bác sĩ đã chỉ định thở oxy, xem thuê bình oxy tại nhà.
Nguồn tham khảo
- MedlinePlus – Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ — tài liệu nền về liệu pháp oxy.
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — HCDC TP.HCM, 25/08/2021: dấu hiệu thiếu oxy cần báo y tế: tím tái, co kéo cơ hô hấp, thở trên 24 lần/phút, mạch trên 100 lần/phút, SpO2 dưới 94%.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về thở oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Ghi lại gì trước khi đi khám?
Bác sĩ có rất ít thời gian, và mô tả “dạo này thấy mệt” gần như không giúp được gì. Bốn thông tin sau thì khác hẳn:
- Bắt đầu từ bao giờ — vài ngày, vài tuần hay vài tháng. Khó thở xuất hiện đột ngột và khó thở tăng dần là hai hướng chẩn đoán khác nhau.
- Mức gắng sức gây triệu chứng — trước leo được mấy tầng, giờ đi được bao xa thì phải dừng.
- Chỉ số SpO2 kèm giờ đo và tình trạng lúc đo.
- Triệu chứng đi kèm — ho, sốt, đau ngực, phù chân, sụt cân.
Cách ghi cho có ích nằm ở bài cách đo SpO2 đúng.
Người cao tuổi: cái gì bình thường, cái gì không?
Khả năng gắng sức giảm dần theo tuổi là chuyện tự nhiên. Điều đáng chú ý không phải là có hụt hơi, mà là tốc độ thay đổi.
Giảm chậm qua nhiều năm thường là lão hoá. Còn thay đổi rõ trong vài tuần tới vài tháng — trước leo được hai tầng, nay đi ngang nhà đã phải dừng — thì không nên coi là “già rồi ai chẳng vậy”. Đó là lý do mốc thời gian ở phần trên quan trọng đến thế.
Một điểm nữa: người cao tuổi thường tự giảm hoạt động để tránh khó thở, nên triệu chứng bị che đi. Gia đình có thể không nhận ra cho tới khi mức độ đã nặng. Hỏi cụ thể “tuần này bố còn đi chợ không” hữu ích hơn hỏi “bố có khó thở không”.
Khi nào khó thở liên quan tới thiết bị oxy?
Chỉ khi bác sĩ đã xác định người bệnh thiếu oxy máu và chỉ định thở oxy kèm lưu lượng cụ thể. Phần lớn trường hợp khó thở không cần tới bình oxy, và tự mua bình về dùng khi chưa có chỉ định có thể gây hại — đặc biệt với bệnh nhân COPD.
Thiết bị oxy có vai trò khi bác sĩ đã xác định người bệnh thiếu oxy máu và chỉ định thở oxy, kèm lưu lượng cụ thể. Lúc đó việc chuẩn bị sẵn thiết bị tại nhà là hợp lý, nhất là với người có đợt cấp về đêm. Chi tiết tại bài thở oxy là gì và khi nào cần.
Những nguyên nhân bác sĩ thường tìm
| Nhóm | Dấu hiệu thường đi kèm |
|---|---|
| Hô hấp | Ho, khò khè, có đờm, nặng khi đổi thời tiết |
| Tim mạch | Phù chân, khó thở khi nằm, tiểu đêm nhiều |
| Thiếu máu | Da xanh, chóng mặt, mệt kéo dài |
| Khác | Béo phì, ngưng thở khi ngủ, tuyến giáp |
Phần này không để anh chị tự chẩn đoán — khó thở có quá nhiều nguyên nhân và chúng chồng lấn nhau. Mục đích là giúp hiểu vì sao bác sĩ hỏi nhiều câu tưởng như không liên quan.
Nhóm hô hấp — hen, COPD, viêm phổi, tràn dịch màng phổi, xơ phổi. Thường kèm ho, khò khè, có đờm, và nặng lên khi thời tiết đổi hoặc có khói bụi.
Nhóm tim mạch — suy tim, bệnh mạch vành, rối loạn nhịp. Thường kèm phù chân, khó thở nặng lên khi nằm, tiểu đêm nhiều.
Thiếu máu — da xanh, chóng mặt, mệt mỏi kéo dài. Xét nghiệm máu đơn giản là phát hiện được.
Nhóm khác — béo phì, ngưng thở khi ngủ, bệnh tuyến giáp, tác dụng phụ của thuốc.
Vì các nhóm này cần hướng xử trí hoàn toàn khác nhau, nên tự đoán bệnh rồi tự mua thuốc hay mua thiết bị là việc vừa tốn kém vừa làm chậm điều trị đúng.
Khó thở do lo âu khác gì khó thở do bệnh?
Lo âu gây khó thở thật, không phải tưởng tượng, và khá thường gặp. Nhưng nó có vài đặc điểm khác:
- Thường mô tả là “hụt hơi, không hít sâu được” hơn là “không thở nổi”.
- Xuất hiện lúc nghỉ ngơi hoặc khi căng thẳng, không liên quan tới gắng sức — trong khi khó thở do tim phổi thường nặng lên khi vận động.
- Thường kèm tim đập nhanh, tê tay chân, cảm giác nghẹn cổ.
- SpO2 hầu như luôn bình thường.
Dù vậy, không nên tự kết luận là do lo âu. Người có bệnh tim phổi cũng lo lắng, và lo lắng làm triệu chứng nặng thêm — hai thứ đi cùng nhau rất thường xuyên. Việc phân biệt thuộc về bác sĩ sau khi đã loại trừ nguyên nhân thực thể.
Khó thở kéo dài bao lâu thì phải đi khám?
Khó thở đột ngột kèm đau ngực hay tím môi thì đi ngay; mới xuất hiện và tăng dần thì đi khám trong vài ngày; nhẹ nhưng kéo dài nhiều tháng thì nói với bác sĩ ở lần khám gần nhất. Ba mốc thực tế:
Ngay lập tức — khó thở xuất hiện đột ngột, kèm đau ngực, tím môi, hoặc lơ mơ.
Trong vòng vài ngày — khó thở mới xuất hiện và tăng dần, hoặc mức gắng sức gây triệu chứng giảm rõ so với vài tuần trước.
Trong lần khám gần nhất — hụt hơi nhẹ, không đổi, kéo dài nhiều tháng. Vẫn nên nói với bác sĩ chứ đừng coi là chuyện của tuổi tác.
Điểm chung của cả ba: thay đổi so với trước quan trọng hơn mức độ tuyệt đối.
Câu hỏi thường gặp
Khó thở hụt hơi có phải lúc nào cũng do phổi?
Không. Tim, thiếu máu, lo âu và béo phì đều gây khó thở. Vì vậy bài viết này không chẩn đoán nguyên nhân mà chỉ giúp gia đình phân mức độ và biết khi nào phải đi khám. Việc tìm nguyên nhân thuộc về bác sĩ.
Đo SpO2 bình thường mà vẫn thấy khó thở thì sao?
Chuyện này khá thường gặp. Khó thở là cảm giác chủ quan, còn SpO2 là con số khách quan, hai thứ không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Chỉ số tốt mà vẫn khó thở kéo dài vẫn cần đi khám để tìm nguyên nhân.
Người già hay hụt hơi khi đi lại có đáng lo không?
Giảm khả năng gắng sức theo tuổi là bình thường, nhưng thay đổi nhanh thì không. Nếu trước đây leo được hai tầng mà nay đi ngang nhà đã mệt, đó là thay đổi cần khám. Ghi lại mốc thời gian giúp bác sĩ đánh giá.
Có nên tự mua bình oxy khi thấy khó thở không?
Không nên tự quyết định. Thở oxy khi không cần có thể gây hại, nhất là với bệnh nhân COPD. Hãy đo SpO2, đi khám và làm theo chỉ định. Khi đã có chỉ định, việc thuê bình tại nhà là hợp lý và nhanh chóng.
Cần bình oxy y tế giao tận nhà? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
