Cách tăng oxy trong máu tại nhà có vài biện pháp thật sự có tác dụng, và nhiều lời khuyên trên mạng thì không. Bài viết tách bạch hai nhóm đó, đồng thời nêu rõ ngưỡng nào thì các biện pháp tại nhà không còn đủ.
Bốn cách tăng oxy trong máu có cơ sở
| Biện pháp | Làm thế nào | Khi nào phù hợp |
|---|---|---|
| Tư thế ngồi thẳng | Kê cao đầu giường 30 – 45° | Khi nằm thấy tức ngực |
| Thở chúm môi | Hít mũi 2 nhịp, thở ra 4 nhịp | Khi hụt hơi nhẹ |
| Thoáng khí | Mở cửa sổ, tránh phòng kín | Mọi lúc |
| Thở oxy y tế | Theo lưu lượng bác sĩ chỉ định | Khi SpO2 dưới ngưỡng |
Đổi tư thế
Biện pháp đơn giản nhất và thường hiệu quả nhất. Khi nằm ngửa, cơ hoành bị các tạng trong bụng đẩy lên, thể tích phổi giảm. Ngồi thẳng hoặc kê cao đầu giường 30–45 độ giúp phổi giãn nở tốt hơn ngay lập tức.
Thở chúm môi
Hít vào bằng mũi đếm hai nhịp, chúm môi như thổi nến rồi thở ra chậm đếm bốn nhịp. Cách này giữ đường thở mở lâu hơn, giúp đẩy hết khí cũ ra ngoài. Đặc biệt hữu ích với người mắc COPD.
Giữ phòng thoáng
Không khí bình thường chứa khoảng 21% oxy. Phòng kín đông người, bí khí làm tỷ lệ này giảm. Mở cửa sổ, tránh phòng ngủ chật kín là điều kiện cơ bản.
Thở oxy y tế
Khi ba biện pháp trên không đủ, đây là cách duy nhất bù được phần oxy thiếu. Nhưng phải theo đúng lưu lượng bác sĩ chỉ định — chi tiết tại bài liều lượng thở oxy cho người lớn.
Giới hạn của các biện pháp tại nhà
Đây là phần quan trọng nhất và thường bị bỏ qua. Tư thế và kỹ thuật thở giúp dùng hiệu quả hơn lượng oxy hít vào, nhưng không tạo thêm oxy.
Khi phổi đã tổn thương thật sự, hoặc SpO2 xuống dưới ngưỡng bác sĩ đặt, không có bài tập nào thay được thiết bị. Trì hoãn thở oxy để tập thở là điều nguy hiểm.
Ba việc tưởng có ích nhưng không
Xông hơi, hít tinh dầu. Cảm giác dễ chịu là do mũi thông hơn, không phải do máu nhận thêm oxy. Chỉ số không đổi.
Nín thở lâu để “luyện phổi”. Không có cơ sở, và với người đang khó thở thì phản tác dụng vì làm tăng lo lắng.
Uống thực phẩm chức năng “bổ phổi”. Không sản phẩm nào làm tăng được độ bão hoà oxy. Tiền bỏ ra thì thật, tác dụng thì chưa được chứng minh.
Điều nguy hiểm không nằm ở bản thân ba việc này, mà ở thời gian bị mất khi người bệnh thử chúng thay vì đo chỉ số và đi khám.
Khi nào biện pháp tại nhà không còn đủ?
Khi đã đổi tư thế và thở chúm môi khoảng 15 phút mà người bệnh vẫn thấy nặng, hoặc chỉ số đo lại không nhích lên — lúc đó dừng tự xử trí và liên hệ y tế. Đây là mốc đơn giản nhất để gia đình tự nhận biết.
Các mức độ khó thở và ngưỡng phải gọi cấp cứu có đầy đủ tại bài khó thở hụt hơi: bốn mức độ và việc cần làm. Cách đo cho đúng có tại bài cách đo SpO2 đúng. Nếu bác sĩ đã chỉ định thở oxy, xem thuê bình oxy tại nhà.
Nguyên nhân làm chỉ số tụt và triệu chứng theo từng mức độ có tại bài nồng độ oxy trong máu.
Nguồn tham khảo
- Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) — tài liệu nền về liệu pháp oxy.
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — HCDC TP.HCM, 25/08/2021: dấu hiệu thiếu oxy cần báo y tế, trong đó có mốc SpO2 dưới 94%.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về thở oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Thở cơ hoành: kỹ thuật thứ hai nên biết
Nếu thở chúm môi giúp thở ra hết khí cũ, thì thở cơ hoành giúp hít vào sâu hơn mà không tốn sức.
Cách tập: đặt một tay lên ngực, một tay lên bụng. Hít vào bằng mũi sao cho tay trên bụng nhô lên, tay trên ngực gần như đứng yên. Thở ra chậm bằng miệng, bụng xẹp xuống.
Phần lớn người khó thở có thói quen thở bằng ngực và vai — kiểu thở tốn nhiều sức mà lấy được ít khí. Tập lại thói quen dùng cơ hoành mất vài tuần, nên tập 5–10 phút mỗi ngày lúc đang dễ chịu, chứ không phải đợi tới lúc đang mệt mới tập.
Vận động nhẹ có giúp được không?
Có, nhưng lợi ích đến về lâu dài chứ không làm tăng chỉ số ngay lúc đo — thậm chí trong lúc gắng sức chỉ số còn giảm tạm.
Vận động không làm tăng chỉ số ngay lúc đo — thậm chí trong lúc gắng sức chỉ số còn giảm tạm. Lợi ích đến về lâu dài: cơ hô hấp khoẻ hơn, tim bơm hiệu quả hơn, nên người bệnh chịu đựng được mức gắng sức cao hơn trước khi thấy hụt hơi.
Ba nguyên tắc để an toàn:
- Bắt đầu rất nhẹ — đi bộ trong nhà vài phút, tăng dần theo tuần chứ không theo ngày.
- Dừng khi khó thở tăng rõ, không cố gắng “vượt qua”.
- Hỏi bác sĩ trước nếu người bệnh có bệnh tim hoặc đang thở oxy.
Người đang thở oxy có cần tập không?
Có, và thường được khuyến khích — nhưng tập trong khi vẫn đang thở oxy theo đúng lưu lượng chỉ định, không phải tháo ra để tập.
Hiểu nhầm phổ biến là “tập cho khoẻ rồi bỏ được oxy”. Việc giảm hay ngừng thở oxy do bác sĩ quyết định dựa trên chỉ số đo được, không dựa trên cảm giác đã khoẻ hơn. Tự bỏ oxy để tập là cách nhanh nhất đưa người bệnh vào đợt cấp.
Tư thế nằm sấp: dùng khi nào, ai không nên
| Nhóm | Có nên nằm sấp? |
|---|---|
| Tự lật được, tỉnh táo | Có thể thử, đổi tư thế mỗi 1–2 giờ |
| Không tự lật được | Không — cần người hỗ trợ và ý kiến bác sĩ |
| Lơ mơ, lẫn lộn | Không — đây là tình huống gọi 115 |
| Vừa mổ bụng/ngực, mang thai | Không — phải hỏi bác sĩ trước |
Đây là biện pháp được nhắc nhiều từ giai đoạn dịch COVID-19, và cũng là biện pháp bị hiểu sai nhiều nhất.
Nằm sấp có cơ sở thật. Khi nằm ngửa, phần phổi ở lưng bị đè ép bởi trọng lượng cơ thể và tim, nên thông khí kém trong khi máu vẫn dồn về đó nhiều. Lật sấp giúp phần phổi này mở ra, cải thiện trao đổi khí. Nhiều người bệnh thấy chỉ số nhích lên trong vòng 15–30 phút.
Nhưng nó không phải việc ai cũng nên tự làm. Bốn nhóm cần tránh hoặc phải hỏi bác sĩ trước:
- Người không tự lật được hoặc quá yếu để tự đổi tư thế khi khó chịu.
- Người lơ mơ, lẫn lộn — đây là tình huống cấp cứu, phải gọi 115 chứ không phải xoay tư thế.
- Người vừa mổ vùng bụng hoặc ngực, người có chấn thương cột sống, phụ nữ mang thai.
- Người vừa ăn no — nên chờ ít nhất một giờ.
Nếu áp dụng, nguyên tắc là đổi tư thế mỗi 1–2 giờ thay vì nằm sấp liên tục, luôn có người ở cạnh, và đo lại chỉ số sau khoảng 20 phút để xem có tác dụng thật không. Không cải thiện thì không nên cố.
Uống đủ nước và ăn uống
Hai việc này thường bị thổi phồng, nên cần nói cho đúng mức.
Uống đủ nước giúp đờm loãng hơn, dễ khạc ra, đường thở thông thoáng hơn. Với người có bệnh hô hấp tiết nhiều đờm, điều này có ích thật. Nhưng người suy tim hoặc suy thận có thể bị giới hạn lượng nước — nhóm này phải theo chỉ dẫn bác sĩ, uống nhiều hơn là có hại.
Ăn đủ sắt — thịt đỏ, gan, rau lá xanh đậm, các loại đậu — có ích với người thiếu máu, vì thiếu sắt thì ít hemoglobin, ít chỗ chở oxy. Với người có phổi tổn thương mà không thiếu máu, ăn uống không cải thiện được chỉ số.
Nói cách khác, ăn uống chữa được nguyên nhân “máu thiếu chỗ chở oxy”, không chữa được nguyên nhân “phổi không lấy được oxy”.
Bỏ thuốc lá
Đây là biện pháp có tác động lớn nhất trong bài, và cũng là biện pháp khó nhất.
Khói thuốc chứa khí carbon monoxide, loại khí gắn vào hemoglobin chặt hơn oxy rất nhiều và chiếm mất chỗ đáng lẽ dành cho oxy. Ở người hút nhiều, một phần hemoglobin luôn trong tình trạng bị chiếm chỗ.
Điều đáng nói là cải thiện đến khá nhanh. Lượng khí CO trong máu giảm rõ rệt chỉ sau khoảng một ngày ngừng hút. Về lâu dài, bỏ thuốc là việc duy nhất làm chậm được tốc độ suy giảm chức năng phổi ở người mắc COPD.
Với gia đình có người đang thở oxy, còn một lý do nữa: hút thuốc gần nguồn oxy là nguy cơ cháy nghiêm trọng. Chi tiết tại bài 5 sai lầm nguy hiểm khi dùng bình oxy tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tập thở có thay được thở oxy không?
Không. Kỹ thuật thở giúp dùng hiệu quả hơn lượng oxy hít vào, nhưng không tạo thêm oxy. Khi phổi đã tổn thương hoặc SpO2 xuống dưới ngưỡng bác sĩ đặt, chỉ có thở oxy y tế mới bù được phần thiếu.
Ăn uống có làm tăng oxy trong máu không?
Thiếu sắt gây thiếu máu và làm giảm khả năng vận chuyển oxy, nên ăn đủ sắt có ích với người thiếu máu. Nhưng với người có phổi tổn thương, ăn uống không cải thiện được chỉ số. Đừng thay thế điều trị bằng chế độ ăn.
Ngồi dậy có làm tăng SpO2 thật không?
Có, và thường thấy rõ. Khi nằm, cơ hoành bị đẩy lên làm giảm thể tích phổi. Ngồi thẳng hoặc kê cao đầu giường 30–45 độ giúp phổi giãn nở tốt hơn. Đây là biện pháp đơn giản nhất và nên thử đầu tiên khi thấy khó thở.
Máy tạo oxy có dùng để tăng oxy trong máu được không?
Được, nếu bác sĩ chỉ định. Máy tạo oxy chạy điện cho nồng độ 90–96%, đủ cho phần lớn trường hợp thở oxy tại nhà. Nhưng mất điện là mất oxy ngay, nên nhiều gia đình giữ thêm một bình oxy dự phòng.
Cần bình oxy y tế giao tận nhà? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
