Oxy công nghiệp có thở được không? Không. Kể cả trong tình huống khẩn cấp, oxy công nghiệp không được dùng cho người bệnh. Câu trả lời ngắn như vậy, nhưng lý do thì đáng đọc, vì mỗi mùa bệnh hô hấp lại có gia đình mượn bình oxy ở xưởng hàn về cho người thân thở. Bài này giải thích thứ gì có thể nằm trong bình oxy công nghiệp, nó tác động lên phổi người bệnh thế nào, và gia đình nên làm gì khi hết oxy lúc nửa đêm mà chỉ thấy bình hàn.
Oxy công nghiệp có thở được không, kể cả lúc khẩn cấp?
Không. Oxy công nghiệp không được kiểm nghiệm cho đường thở và vỏ bình không được làm sạch theo quy trình khí y tế, nên không có cách nào biết người bệnh sẽ hít vào thứ gì. Khẩn cấp là lúc người bệnh yếu nhất, không phải lúc để thử.
Hai loại oxy đều là O₂, và oxy công nghiệp loại 1 theo TCVN 1068:2009 đạt tối thiểu 99,3% thể tích, chỉ thấp hơn mức 99,5% của oxy dược dụng một chút. Vì vậy nhiều người kết luận “gần bằng nhau, thở tạm được”. Kết luận này bỏ qua hai điều: phần còn lại trong bình là gì, và bình đó đã chứa gì trước đây. Bảng so sánh đầy đủ có ở bài oxy y tế và oxy công nghiệp khác nhau ở đâu.
Trong bình oxy công nghiệp có thể có gì ngoài oxy?
Hơi dầu từ máy nén và dụng cụ ở xưởng, hơi ẩm ngưng tụ, vảy rỉ và bụi kim loại trong lòng bình, cùng các khí lẫn như CO và CO₂ không được đo. Không phải bình nào cũng có đủ các thứ này, nhưng không có cách kiểm tra tại nhà.
| Tạp chất có thể gặp | Từ đâu ra | Oxy y tế xử lý thế nào |
|---|---|---|
| Hơi dầu, mùi dầu | Máy nén, dây dẫn, tay thợ dính dầu khi lắp van | Vỏ bình dành riêng cho khí y tế; cấm dầu mỡ ở van và đồng hồ |
| Hơi nước | Nạp bù nhiều lần, không hút chân không | Dược điển giới hạn hơi nước trong oxy dược dụng ở mức phần triệu |
| Vảy rỉ, bụi kim loại | Hơi ẩm đọng đáy bình lâu ngày | Vỏ bình y tế được xả, hút chân không hoặc sục rửa trước khi nạp |
| CO, CO₂ lẫn | Quy trình sản xuất, không thuộc chỉ tiêu kiểm của oxy kỹ thuật | Thử giới hạn từng lô theo chuyên luận dược điển |
Điểm cần nhấn: TCVN 1068:2009 chỉ quy định hàm lượng oxy và một vài chỉ tiêu kỹ thuật. Chuyên luận oxy dược dụng của Dược điển châu Âu có thêm giới hạn cho CO, CO₂ và hơi nước. Oxy công nghiệp không “bẩn” theo nghĩa nhà sản xuất làm sai; nó đơn giản là không được đo những thứ mà phổi người bệnh quan tâm.
Người bệnh hít oxy công nghiệp thì sao?
Người đang suy hô hấp có đường thở dễ tổn thương hơn người khỏe, nên hơi dầu, bụi kim loại và khí lạ đi thẳng vào phế nang có thể gây ho sặc, co thắt, kích ứng niêm mạc và làm tình trạng khó thở nặng hơn thay vì đỡ. Đây là người cần oxy ở lưu lượng 1–5 lít mỗi phút, liên tục nhiều giờ, nghĩa là mọi tạp chất đều được hít vào với số lượng lớn.
Người cần thở oxy tại nhà thường là bệnh nhân COPD, suy tim, sau viêm phổi hoặc người già yếu. Theo Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI), liệu pháp oxy là một đơn thuốc: bác sĩ chỉ định lưu lượng và thời gian thở dựa trên độ bão hòa oxy máu. Thuốc thì phải đúng thuốc. Nhóm bệnh nhân COPD còn có thêm rủi ro riêng khi tự tăng oxy, đã viết ở bài bình oxy y tế cho bệnh nhân COPD.
Có một rủi ro nữa không liên quan đến phổi: bình công nghiệp dính dầu ở cổ van. Oxy áp suất 150 bar gặp dầu mỡ có thể bốc cháy ngay tại van. Hướng dẫn của HCDC tháng 08/2021 yêu cầu tay, quần áo và dụng cụ khi lắp bình oxy không dính dầu mỡ hay cồn chính vì điều này. Bình từ xưởng hàn gần như chắc chắn vi phạm.
Vì sao vẫn có người dùng oxy công nghiệp để thở?
Ba lý do thường gặp: giá rẻ hơn rõ rệt, hết khí giữa đêm mà tiệm hàn gần hơn trạm khí y tế, và tin rằng “oxy nào cũng là oxy”. Cả ba đều giải quyết được bằng chuẩn bị trước.
- Giá. Tiền đổi khí công nghiệp cho cùng vỏ 40 lít thường chưa bằng nửa tiền đổi khí y tế. Khoản tiết kiệm này nhỏ so với một lần nhập viện vì biến chứng hô hấp.
- Hết khí ban đêm. Đây là tình huống thật và là lý do tồn tại của dịch vụ giao oxy y tế 24/24. Phần dưới nói rõ nên làm gì.
- Nhầm khái niệm. Nhiều người nghĩ máy tạo oxy, bình oxy y tế và bình oxy hàn là một. Thực tế ba thứ này theo ba tiêu chuẩn khác nhau.
Nửa đêm hết oxy, chỉ có bình hàn gần nhà, gia đình nên làm gì?
Gọi cấp cứu 115 nếu người bệnh tím tái, lơ mơ hoặc SpO₂ tụt nhanh; song song gọi đơn vị oxy y tế giao đêm. Không lấy bình hàn thay thế. Trong lúc chờ, cho người bệnh ngồi dậy, tựa lưng, nới quần áo, mở cửa thoáng khí, không để nằm đầu thấp.
Để không rơi vào tình huống này, hai việc nên làm từ trước:
- Biết bình còn bao nhiêu giờ. Bình 40 lít ở 2 lít/phút thở được khoảng 50 giờ, bình 10 lít khoảng 12 giờ 30 phút. Khi kim đồng hồ xuống dưới một phần tư, gọi đổi bình ngay, đừng chờ hết. Cách tính có ở bài bình oxy 40 lít thở được bao lâu.
- Lưu số đơn vị giao đêm. Hưng Phát 24H nhận đơn cả đêm, giao từ 7 kho nội thành trong 30–60 phút tùy khu vực. Với trường hợp người bệnh vừa xuất viện, nên có sẵn một bình dự phòng theo hướng dẫn ở bài bình oxy cấp cứu tại nhà.
Những cách “cải thiện” oxy công nghiệp để thở có hiệu quả không?
Không. Lắp bình làm ẩm, xả bớt khí đầu bình hay chỉ thở lưu lượng thấp đều không loại được tạp chất đã nằm trong khí và trong lòng bình. Bình làm ẩm chỉ thêm hơi nước cho dễ chịu, không lọc dầu hay bụi kim loại.
Một số người cho rằng dùng bộ đồng hồ y tế gắn lên bình công nghiệp là “đã thành bình y tế”. Đồng hồ không đổi được loại khí. Ngược lại, gắn đồng hồ công nghiệp lên bình y tế lại là lỗi khác vì đồng hồ công nghiệp có thể còn dầu bên trong, đã nói ở bài đồng hồ oxy y tế. Nói ngắn: thứ quyết định là khí và vỏ bình, không phải phụ kiện gắn thêm.
Câu hỏi thường gặp
Oxy công nghiệp 99,3% và oxy y tế 99,5% khác nhau có 0,2%, sao không thở được?
Vì 0,2% không phải vấn đề. Vấn đề là 0,5–0,7% còn lại gồm những gì và vỏ bình đã chứa gì. Oxy dược dụng phải thử giới hạn CO, CO₂, hơi nước từng lô và nạp vào vỏ sạch; oxy kỹ thuật không có các yêu cầu này. Hai bình cùng ghi 99% có thể khác nhau hoàn toàn ở phần còn lại.
Thở oxy công nghiệp một hai lần có hại ngay không?
Không ai cam kết được, vì không biết trong bình có gì. Người khỏe hít một lúc có thể chỉ thấy mùi lạ. Người suy hô hấp đang thở liên tục nhiều giờ ở lưu lượng cao thì mọi tạp chất đều vào phổi với lượng lớn. Rủi ro không đáng đổi lấy khoản tiết kiệm vài chục nghìn đồng.
Oxy công nghiệp có độc không?
Bản thân oxy không độc. Thứ có thể gây hại là tạp chất không được kiểm soát trong bình công nghiệp và nguy cơ cháy khi cổ van dính dầu. Ngoài ra, thở oxy nồng độ cao kéo dài mà không có chỉ định cũng có hại dù là oxy y tế, nên lưu lượng luôn phải theo bác sĩ.
Máy tạo oxy có thay được bình oxy y tế lúc khẩn cấp không?
Thay được một phần nếu máy đủ công suất và có điện. Máy gia đình thường tối đa 5 lít/phút, đủ cho phần lớn ca thở dài ngày nhưng không đủ khi cần lưu lượng cao qua mặt nạ. Gia đình có người bệnh nặng nên có cả máy và một bình oxy y tế dự phòng.
Hết oxy hoặc cần bình dự phòng ngay đêm nay? Gọi 0901.103.523. Hưng Phát 24H chỉ giao oxy y tế có giấy nguồn gốc, 30–60 phút tùy khu vực, lắp đặt và hướng dẫn tại chỗ, miễn phí vận chuyển nội thành TP.HCM.
Nguồn tham khảo
- NHLBI, Oxygen Therapy.
- MedlinePlus, Oxygen Therapy.
- HCDC, Hướng dẫn sử dụng bình oxy y tế tại nhà, 26/08/2021.
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 1068:2009 Oxy kỹ thuật.
Bài viết hướng dẫn sử dụng thiết bị, không thay thế chỉ định của nhân viên y tế. Khi người bệnh tím tái, lơ mơ hoặc khó thở tăng nhanh, gọi 115.
