Cách sử dụng bình oxy y tế tại nhà không khó, nhưng có thứ tự. Làm sai thứ tự — mở van khi chưa lắp chặt đồng hồ, hay tháo đồng hồ khi còn khí — là những lỗi gây rò khí và nguy hiểm thật sự. Bài viết này đi theo hướng dẫn chính thức của HCDC TP.HCM, bổ sung những chỗ gia đình hay lúng túng khi làm lần đầu.
Trước khi dùng: chuẩn bị chỗ đặt bình
Chỗ đặt quyết định phần lớn chuyện an toàn, nên làm trước cả khi lắp đồng hồ:
- Dọn đầu giường người bệnh để đặt bình, sao cho dây thở tới được mà không căng.
- Nơi không bị va chạm — không đặt ở lối đi, không để trẻ nhỏ với tới van.
- Không gian thông thoáng, không nhét trong tủ kín hay dưới gầm giường.
- Cách nguồn nhiệt, nguồn lửa ít nhất 5 mét — bếp gas, bàn thờ nhang đèn, khói thuốc lá.
- Dựng đứng và cố định bằng chân đế hoặc dây buộc, không dựa vào tường.
Các lỗi đặt bình thường gặp có tại bài 5 sai lầm nguy hiểm khi dùng bình oxy tại nhà.
Kiểm tra đủ bộ trước khi lắp
Một bộ bình oxy dùng được ngay gồm ba phần:
- Bình oxy y tế — vỏ màu xanh, có tem kiểm định còn hạn.
- Bộ đồng hồ — gồm đồng hồ áp suất, cột bi đo lưu lượng, núm chỉnh và bình tạo ẩm.
- Dây thở oxy — dây mũi hai nhánh, có hoặc không kèm mặt nạ.
Kiểm tra thêm gọng dây thở có gãy, nứt không; ren ở cổ bình và đầu đồng hồ có sạch, có toét không. Cấu tạo chi tiết từng bộ phận xem tại bài thành phần của bộ oxy y tế.
Cách sử dụng bình oxy y tế: 7 bước lắp và mở bình
| Bước | Việc cần làm |
|---|---|
| 1 | Nối đồng hồ vào bình: vặn tay cho ăn ren, siết bằng mỏ lết |
| 2 | Đổ nước tinh khiết vào bình tạo ẩm, khoảng nửa bình |
| 3 | Lắp dây thở vào đầu ra của bình tạo ẩm |
| 4 | Mở van bình: xoay ngược chiều kim đồng hồ, mở từ từ |
| 5 | Xem kim: xanh là còn khí, vàng sắp hết, đỏ là hết |
| 6 | Xoay núm cho viên bi ngang số lít bác sĩ chỉ định |
| 7 | Đeo dây thở, chiều cong ngạnh hướng xuống, thở đều |
Ba bước hay làm sai nhất:
Bước 1 — nối đồng hồ. Vặn bằng tay trước để ren ăn đúng khớp, sau đó mới dùng mỏ lết siết chặt. Nếu ren không vào trơn tay thì dừng lại kiểm tra — ép lệch ren bằng mỏ lết là cách nhanh nhất làm hỏng ren và gây rò khí. Tay và mỏ lết phải sạch, không dính dầu mỡ.
Bước 4 — mở van. Xoay ngược chiều kim đồng hồ và mở từ từ. Khí áp suất cao đi vào đột ngột có thể làm hỏng đồng hồ. Đứng lệch sang một bên, không đứng đối diện mặt đồng hồ khi mở.
Bước 6 — chỉnh lưu lượng. Đọc số tại tâm viên bi, không phải mép trên hay mép dưới. Đặt đúng số lít bác sĩ đã chỉ định.
Kiểm tra sau khi mở bình
Trước khi đeo dây cho người bệnh, mất thêm một phút để kiểm tra ba điều:
- Nước trong bình tạo ẩm sủi bọt đều — nghĩa là khí đang đi qua.
- Không có tiếng xì ở chỗ nối đồng hồ với bình. Nếu nghe xì, khoá van lại, kiểm tra và siết lại ren. Van bình bị hở thì không tự sửa, báo đơn vị cung cấp đổi bình.
- Có khí ra ở đầu dây — áp đầu ngạnh vào mu bàn tay sẽ cảm thấy luồng khí nhẹ.
Đeo dây thở đúng cách
Với dây mũi hai nhánh, đặt hai ngạnh vào mũi với chiều cong hướng xuống dưới, luồn dây qua hai tai rồi thắt nút trượt dưới cằm vừa đủ ôm. Với mặt nạ, chụp kín mũi miệng rồi chỉnh dây chun sau đầu.
Sau khi đeo, nhắc người bệnh hít thở đều qua mũi. Chi tiết chọn cỡ và thay dây có tại bài dây thở oxy.
Liều khởi đầu theo hướng dẫn HCDC
Hướng dẫn của HCDC dành cho người bệnh tự chăm sóc tại nhà đưa ra mức tham khảo:
- Dây mũi: khởi đầu 2 lít/phút, tối đa 6 lít/phút.
- Mặt nạ: khởi đầu 5 lít/phút, tối đa 10 lít/phút.
Kèm theo là hai nguyên tắc quan trọng: khi thở lâu, giữ ở liều thấp nhất mà người bệnh không khó thở, và không tăng liều quá nhanh — điều chỉnh sau mỗi 15 phút.
Cần nói rõ: đây là mức tham khảo chung. Người bệnh đã có chỉ định của bác sĩ thì theo đúng chỉ định đó. Đặc biệt với bệnh nhân COPD, liều thường thấp hơn và tự tăng liều có thể gây hại — xem bài liều lượng thở oxy cho người lớn.
Tắt bình oxy theo thứ tự nào?
Đóng van bình trước, đợi kim đồng hồ về 0, xoay núm lưu lượng về 0, rồi mới tháo ren. Làm ngược thứ tự — tháo đồng hồ khi còn áp suất trong đồng hồ — là thao tác nguy hiểm.
- Bước 1: đóng chặt van bình — xoay theo chiều kim đồng hồ.
- Bước 2: đợi kim đồng hồ về mức 0, tức khí còn trong đồng hồ đã thoát hết.
- Bước 3: xoay núm lưu lượng về 0.
- Bước 4: tháo ren nếu cần tháo đồng hồ.
Nếu chỉ tạm ngưng vài giờ, làm tới bước 3 là đủ. Chỉ tháo đồng hồ khi đổi bình hoặc cất bình lâu ngày — quy trình đổi bình có tại bài đổi bình oxy y tế.
Theo dõi người bệnh trong khi thở oxy
| Dấu hiệu | Cách nhận biết |
|---|---|
| Tím tái | Môi và đầu ngón tay xanh tím |
| Co kéo cơ hô hấp | Hõm cổ, hai bên sườn lõm vào khi thở |
| Thở nhanh | Trên 24 lần/phút, đếm qua di động thành bụng |
| Mạch nhanh | Trên 100 lần/phút, đếm đủ 1 phút |
| SpO2 thấp | Dưới 94% khi đo bằng máy (nếu có) |
| Chóng mặt | Choáng váng, lơ mơ, khó tập trung |
Hai chỉ số gia đình tự đếm được mà không cần máy: nhịp thở — đặt tay lên bụng người bệnh, đếm số lần bụng phồng lên trong đúng một phút — và mạch — dùng ngón trỏ và ngón giữa bắt mạch cổ tay, đếm đủ một phút.
Nên ghi lại mỗi lần đo vào một tờ giấy: giờ đo, nhịp thở, mạch, lưu lượng đang đặt. Khi gọi bác sĩ hay 115, những con số này giúp nhân viên y tế đánh giá nhanh hơn nhiều so với mô tả chung chung.
Nếu có máy đo SpO2, đo trước khi thở oxy và sau khoảng 15–20 phút để biết thiết bị có tác dụng không. Cách đo đúng có tại bài cách đo SpO2. Người bệnh vẫn có các dấu hiệu trong bảng dù đang thở oxy thì cần liên hệ y tế, không tự tăng liều.
An toàn cháy nổ khi dùng bình
- Tay, quần áo không dính dầu mỡ hay dung dịch có cồn — kể cả nước rửa tay khô — khi lắp ráp bình.
- Không hút thuốc, không thắp nhang trong phòng có bình oxy.
- Không tự sang chiết khí hay nạp khí lạ vào bình.
- Không làm hỏng ren và chỗ gắn dây — đây là nơi rò khí thường gặp nhất.
- Khi vận chuyển: đóng hết van và núm, cố định bình, không kéo lê.
- Có sẵn bình chữa cháy trong nhà nếu có thể.
Giữ đường thở không bị khô
Oxy trong bình rất khô. Hướng dẫn của HCDC khuyên dùng bình tạo ẩm và cho người bệnh uống thêm nước để tránh khô đường thở — trừ khi người bệnh đang bị bác sĩ giới hạn lượng nước, như người suy tim hoặc suy thận.
Bình tạo ẩm phải được thay nước mỗi ngày; nước để lâu là chỗ vi khuẩn phát triển. Cách dùng và vệ sinh có tại bài bình làm ẩm oxy.
Nếu chưa rõ nhà mình đang dùng loại nào, đọc bài bình thở oxy là gì để phân biệt.
Nguồn tham khảo
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC), 25/08/2021: chỗ đặt bình, bảy bước lắp, thứ tự tắt bình, liều khởi đầu và dấu hiệu thiếu oxy.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về thở oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Nối đồng hồ vào bình có cần dùng mỏ lết không?
Có. Theo hướng dẫn của HCDC TP.HCM, sau khi xoay ren cho ăn khớp bằng tay thì dùng mỏ lết siết chặt để không rò khí. Ren phải vào trơn tay trước, không dùng lực ép khi ren lệch. Mỏ lết và tay phải sạch, không dính dầu mỡ.
Bình tạo ẩm đổ nước gì, đổ bao nhiêu?
Dùng nước tinh khiết, nước cất hoặc nước uống sạch, châm khoảng nửa bình và không thấp hơn vạch dưới. Không dùng nước máy chưa xử lý vì dễ đóng cặn. Mỗi ngày đổ bỏ nước cũ và thay nước mới.
Nhìn đồng hồ thế nào để biết bình sắp hết?
Nhiều loại đồng hồ chia vùng màu: kim ở vùng xanh là còn khí, vùng vàng là sắp hết, vùng đỏ là hết. Với loại chỉ có vạch số, bình đầy chỉ khoảng 150 bar và nên gọi đổi bình khi kim về vùng 10–20 bar.
Tắt bình oxy theo thứ tự nào?
Đóng chặt van bình trước bằng cách xoay theo chiều kim đồng hồ, đợi kim đồng hồ về 0, xoay núm lưu lượng về 0, rồi mới tháo ren nếu cần. Tháo đồng hồ khi còn áp suất trong đồng hồ là thao tác nguy hiểm.
Cần bình oxy y tế giao tận nhà? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
