Dây thở oxy là đoạn ống dẫn khí từ bình oxy hoặc máy tạo oxy tới mũi người bệnh. Nghe đơn giản, nhưng chọn sai loại hoặc sai cỡ thì khí thoát ra ngoài, người bệnh không nhận đủ lượng oxy bác sĩ đã chỉ định mà gia đình không hề biết.
Dây thở oxy nối vào đâu?
Dây thở oxy nối vào đầu ra của bình làm ẩm, nằm dưới đồng hồ oxy. Đầu còn lại là hai ngạnh đặt vào mũi người bệnh.
Trong một bộ oxy hoàn chỉnh tại nhà, dây là mắt xích cuối cùng. Thứ tự từ nguồn tới người bệnh: bình oxy hoặc máy tạo oxy → đồng hồ điều áp → bình tạo ẩm → dây thở → mũi người bệnh.
Đầu dây cắm vào cổng ra của bình tạo ẩm. Vì vậy nếu người bệnh thấy khí yếu, cần kiểm tra cả bốn mắt xích chứ không chỉ đổ lỗi cho dây. Cấu tạo bộ điều áp có tại bài đồng hồ oxy y tế.
Các loại dây thở oxy
| Loại dây | Dùng khi nào | Đặc điểm |
|---|---|---|
| 2 nhánh (gọng kính) | Lưu lượng thấp, dùng tại nhà | Phổ biến nhất, vẫn nói và ăn được |
| 1 nhánh | Ít dùng tại nhà | Chỉ đưa khí vào một bên mũi |
| Mặt nạ thường | Lưu lượng cao hơn | Vướng, phải tháo khi ăn |
| Mặt nạ có túi | Cấp cứu, bệnh viện | Nồng độ cao nhất |
Loại hai nhánh — nhiều nơi gọi là canuyn mũi hoặc gọng kính — là loại gần như luôn được dùng tại nhà. Hai ngạnh nhựa mềm đặt vào hai lỗ mũi, phần còn lại vòng qua vành tai rồi siết nhẹ dưới cằm.
Ưu điểm lớn nhất là người bệnh vẫn nói chuyện và ăn uống bình thường, nên chịu đựng được nhiều giờ mỗi ngày. Đây là lý do nó phù hợp với thở oxy dài hạn.
Mặt nạ cho lưu lượng cao hơn nhưng vướng víu, chủ yếu dùng trong bệnh viện. Việc chọn loại nào do bác sĩ quyết định theo lưu lượng cần dùng, không phải lựa chọn của gia đình. Tự đổi từ dây sang mặt nạ vì nghĩ “mặt nạ mạnh hơn” là vô tình thay đổi liều oxy.
Chọn cỡ và chiều dài
| Đối tượng | Cỡ gọng | Chiều dài thường dùng |
|---|---|---|
| Người lớn | Cỡ L hoặc M | 1,5 – 2m nếu ngồi tại giường |
| Trẻ em | Cỡ S | 1,5m là đủ |
| Trẻ sơ sinh | Cỡ XS chuyên dụng | Theo chỉ định bệnh viện |
| Cần đi lại trong phòng | Theo tuổi | 5 – 7m, tránh vướng chân |
Cỡ gọng phải vừa lỗ mũi. Gọng quá to gây đau và trầy niêm mạc; gọng quá nhỏ thì hở, khí thoát ra ngoài và người bệnh nhận thiếu.
Chiều dài thì ngược lại — nhiều người chọn dây thật dài cho thoải mái, nhưng dây dài quá mức cần thiết dễ gấp khúc, vướng chân và là nguy cơ ngã với người cao tuổi. Nguyên tắc là đủ để người bệnh di chuyển trong phạm vi thường ngày, không dài hơn.
Chất liệu và điểm cần nhìn khi mua
- Nhựa PVC y tế, không chứa latex — quan trọng với người có tiền sử dị ứng cao su.
- Ngạnh mềm, bo tròn, không có cạnh sắc gây trầy niêm mạc.
- Còn nguyên bao bì tiệt trùng, chưa bị rách hay móp.
- Có nhãn ghi cỡ và hạn sử dụng rõ ràng.
- Ống trong suốt để nhìn thấy nước đọng bên trong.
Tránh mua dây trôi nổi không nhãn mác. Đây là vật tư tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc nhiều giờ mỗi ngày, và giá chênh lệch giữa hàng có nguồn gốc với hàng trôi nổi không đáng để đánh đổi.
Đeo dây đúng cách
Bốn bước, và bước cuối là bước hay bị bỏ qua:
- Đặt hai ngạnh vào mũi sao cho phần cong của ngạnh hướng xuống dưới, theo chiều lỗ mũi — đúng như hướng dẫn của HCDC TP.HCM. Đeo ngược là lỗi rất thường gặp ở ngày đầu.
- Vòng dây qua hai vành tai, đưa xuống dưới cằm.
- Đẩy khoá trượt lên tới khi dây vừa ôm, không siết chặt. Siết chặt gây đau vành tai và hằn má.
- Kiểm tra có khí ra bằng cách áp đầu ngạnh vào mu bàn tay trước khi đeo.
Bao lâu thay một lần?
Thông thường 2–4 tuần với dây dùng riêng một người tại nhà, thay sớm hơn khi dây ngả vàng, cứng hoặc có mùi. Đây là mốc thực hành phổ biến, không phải quy định cứng — nếu bao bì nhà sản xuất ghi thời hạn khác thì làm theo bao bì.
Thay sớm hơn khi có một trong các dấu hiệu sau: dây ngả vàng hoặc cứng lại, ngạnh mất độ mềm, có mùi lạ, hoặc bên trong ống đọng nước không thổi hết. Sau một đợt nhiễm trùng hô hấp thì nên thay ngay khi khỏi, không tiếc.
Giữa các lần thay, lau bên ngoài ngạnh bằng khăn ẩm mỗi ngày. Không luộc, không ngâm cồn, không phơi nắng gắt — nhựa biến dạng và giòn nhanh hơn.
Bốn lỗi thường gặp
Dây gấp khúc dưới chăn hoặc kẹt dưới bánh xe lăn. Khí không tới được mà chỉ số lại tụt, gia đình tưởng bệnh nặng lên. Nên kiểm tra dọc toàn bộ dây mỗi lần thấy chỉ số bất thường.
Đeo ngược chiều ngạnh. Khí thổi lên trên thay vì vào sâu đường thở.
Nước đọng trong ống do bình tạo ẩm đổ quá vạch hoặc chênh lệch nhiệt độ. Tháo dây, dốc cho nước chảy ra, và kiểm tra lại mức nước trong bình tạo ẩm.
Dùng chung dây giữa các thành viên trong nhà — đây là con đường lây nhiễm hô hấp rõ ràng, kể cả khi trông dây vẫn sạch.
Dùng với máy tạo oxy có khác không?
Về cơ bản là giống — cùng loại dây hai nhánh, cùng cách đeo. Nhưng có ba khác biệt thực tế mà gia đình dùng máy tạo oxy nên biết.
Dây thường dài hơn. Máy tạo oxy đặt cố định một chỗ vì cần cắm điện và có tiếng ồn, nên người bệnh cần dây đủ dài để đi lại. Đây là lý do dây 5–7m phổ biến với máy hơn với bình.
Nước đọng nhiều hơn. Máy chạy liên tục nhiều giờ, hơi ẩm ngưng tụ trong ống rõ rệt hơn — nhất là khi máy đặt ở phòng có máy lạnh còn người bệnh nằm phòng khác. Nên dốc ống kiểm tra mỗi ngày.
Dây dài làm giảm lưu lượng thực tế. Với dây rất dài, lượng khí tới mũi có thể thấp hơn mức đặt trên máy. Nếu phải dùng dây dài, nên đo SpO2 để kiểm chứng thay vì tin vào con số hiển thị. So sánh hai thiết bị có tại bài máy tạo oxy hay bình oxy.
Dấu hiệu dây không còn dẫn khí tốt
Dây hỏng thường không hỏng hẳn mà giảm hiệu quả dần, nên dễ bị bỏ qua. Bốn dấu hiệu nên kiểm tra dây trước khi nghĩ tới chuyện bệnh nặng lên:
- Không cảm nhận được khí khi áp đầu ngạnh vào mu bàn tay, dù đồng hồ vẫn báo có lưu lượng.
- SpO2 tụt mà người bệnh không có triệu chứng mới — kiểm tra dọc dây xem có gấp khúc hay bị đè.
- Nghe tiếng xì ở chỗ nối giữa dây và bình tạo ẩm.
- Ống có vết nứt nhỏ hoặc chỗ bị bẹp vĩnh viễn do kê đồ vật lên.
Cách thử nhanh: thay tạm một dây mới rồi đo lại SpO2 sau 15–20 phút. Chỉ số cải thiện nghĩa là dây cũ có vấn đề thật.
Chăm sóc mũi và vành tai khi dùng lâu ngày
Với người thở oxy nhiều giờ mỗi ngày, hai chỗ hay bị tổn thương là niêm mạc mũi và vành tai.
Khô rát mũi, chảy máu cam — dùng bình tạo ẩm đổ nước cất và thay nước hằng ngày. Nếu vẫn khô, hỏi bác sĩ về gel dưỡng ẩm gốc nước. Tuyệt đối không bôi vaseline, dầu dừa hay bất kỳ sản phẩm gốc dầu nào vào mũi — dầu mỡ gặp oxy là nguy cơ cháy.
Đau và hằn đỏ vành tai — lót một miếng gạc mềm ở chỗ dây tì, hoặc dùng miếng bọc silicon bán sẵn. Nới khoá trượt dưới cằm, và đổi bên tì nếu dây cho phép.
Kiểm tra da mỗi ngày ở vành tai, hai bên má và dưới mũi. Vết đỏ không mờ sau khi tháo dây một lúc là dấu hiệu cần chỉnh lại cách đeo ngay.
Khi bác sĩ chỉ định từ 5 lít/phút trở lên, dây mũi không còn phù hợp. Cách chọn và đeo đúng có ở bài mặt nạ thở oxy.
Mua rời hay thuê trọn bộ?
Mua rời hợp lý khi gia đình đã có sẵn bình và đồng hồ, chỉ cần thay dây định kỳ. Nên mua vài cái dự phòng vì đây là vật tư tiêu hao.
Thuê trọn bộ phù hợp với gia đình mới bắt đầu. Bình, đồng hồ, bình tạo ẩm và dây thở đi cùng nhau nên chắc chắn khớp chuẩn, và nhân viên hướng dẫn cách đeo đúng ngay khi giao — phần này quan trọng hơn nhiều người nghĩ, vì đeo sai trong những ngày đầu là chuyện rất thường gặp.
Chi tiết dịch vụ tại bài thuê bình oxy tại nhà, và mặt bằng chi phí trọn bộ tại bảng giá bình oxy y tế.
Thông tin nền về liệu pháp oxy có tại MedlinePlus – Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ.
Nguồn tham khảo
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — HCDC TP.HCM, 25/08/2021 (cách đeo cannula mũi, kiểm tra gọng trước khi đeo).
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về thở oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Dây thở oxy bao lâu thay một lần?
Với dây dùng riêng cho một người tại nhà, mốc thường được khuyên là hai đến bốn tuần, sớm hơn nếu dây ngả vàng, cứng lại hoặc có mùi. Dây dùng trong đợt bệnh nhiễm trùng hô hấp thì nên thay ngay sau khi khỏi.
Dây 1 nhánh và 2 nhánh khác nhau thế nào?
Loại hai nhánh có hai ngạnh nhỏ đặt vào cả hai lỗ mũi, là loại gần như luôn được dùng tại nhà. Loại một nhánh chỉ đưa khí vào một bên, ít gặp hơn và thường chỉ dùng trong tình huống đặc biệt theo chỉ định.
Dây thở oxy dùng chung được không?
Không. Đây là vật tư tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mũi nên phải dùng riêng từng người. Dùng chung là con đường lây nhiễm hô hấp rõ ràng, kể cả giữa các thành viên trong cùng gia đình.
Thuê bình oxy có kèm dây thở không?
Có. Khi thuê trọn bộ tại Hưng Phát 24H, bình đã kèm đồng hồ điều áp, bình tạo ẩm và dây thở mới. Nhân viên lắp đặt và hướng dẫn cách đeo đúng cho người nhà ngay khi giao. Nếu cần cỡ dây khác hoặc dây dài hơn, báo trước khi giao để nhân viên mang đúng loại.
Cần đổi bình oxy y tế gấp? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
