Thở oxy là gì — đơn giản là đưa thêm oxy vào đường thở để bù phần cơ thể không tự lấy đủ từ không khí. Nghe đơn giản, nhưng đây là một chỉ định y khoa có liều lượng, không phải thứ dùng khi nào thấy mệt cũng được.
Thở oxy là gì và có mấy hình thức?
Không khí bình thường chứa khoảng 21% oxy. Khi phổi tổn thương hoặc tuần hoàn kém, lượng này không đủ. Thở oxy đưa khí có nồng độ cao hơn hẳn vào đường thở để bù phần thiếu.
Tại nhà có ba nguồn oxy thường gặp:
- Bình oxy y tế — khí nén sẵn trong vỏ thép, nồng độ từ 99,5%, dùng được khi mất điện.
- Máy tạo oxy — tách oxy từ không khí, nồng độ 90–96%, chạy liên tục chừng nào còn điện.
- Bình oxy mini — dung tích rất nhỏ, chỉ dùng được vài phút, không thay thế được hai loại trên.
So sánh chi tiết có tại bài máy tạo oxy hay bình oxy.
Khi nào bác sĩ chỉ định thở oxy?
Chỉ định dựa trên chỉ số đo được, không dựa trên cảm giác mệt. Thường gặp nhất là khi SpO2 xuống dưới ngưỡng bác sĩ đặt cho từng người bệnh, hoặc xét nghiệm khí máu cho thấy thiếu oxy.
Ngưỡng này khác nhau tuỳ người. Bệnh nhân COPD có mục tiêu thấp hơn người bình thường. Chi tiết tại bài SpO2 giảm bao nhiêu thì cần dùng oxy y tế.
Bốn nguyên tắc thở oxy an toàn
| Nguyên tắc | Nội dung |
|---|---|
| Đúng chỉ định | Chỉ thở oxy khi bác sĩ chỉ định, không tự dùng |
| Đúng liều | Đúng số lít mỗi phút, không tự tăng khi thấy mệt |
| Đủ ẩm | Dùng bình tạo ẩm với nước cất, thay nước hằng ngày |
| An toàn cháy | Cách nguồn lửa tối thiểu 5 mét, không dùng dầu mỡ |
Nguyên tắc thứ hai là nguyên tắc hay bị vi phạm nhất. Thấy người bệnh mệt, gia đình tự vặn tăng lưu lượng với ý tốt. Nhưng với bệnh nhân COPD, thở oxy liều cao kéo dài có thể làm giảm nhịp thở tự nhiên và gây ứ khí CO2 — diễn tiến âm thầm, người bệnh lơ mơ dần chứ không vật vã.
Chi tiết về liều có tại bài liều lượng thở oxy cho người lớn.
Làm sao biết thở oxy có tác dụng?
Cách kiểm chứng đơn giản: đo SpO2 trước khi lắp, và đo lại sau 15–20 phút. Chỉ số nhích lên nghĩa là thiết bị và lưu lượng đang phù hợp.
Nếu không đổi, có ba khả năng: thiết bị trục trặc, lưu lượng chưa đủ, hoặc tình trạng người bệnh đã nặng hơn. Cả ba đều cần báo bác sĩ chứ không tự điều chỉnh.
Khi đã có chỉ định, xem thuê bình oxy tại nhà. Thông tin nền về liệu pháp oxy có tại MedlinePlus – Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ.
Hiểu thở oxy là gì và khi nào thật sự cần giúp gia đình tránh dùng thừa lẫn dùng thiếu.
Phân biệt bốn loại bình trên thị trường có ở bài bình thở oxy là gì.
Trường hợp dùng dài hạn tại nhà, xem bình oxy y tế cho bệnh nhân COPD.
Nguồn tham khảo
- Oxygen Therapy — NHLBI (Viện Tim, Phổi và Máu Hoa Kỳ): tài liệu nền về liệu pháp oxy: các hình thức thở oxy và chỉ định.
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — HCDC TP.HCM, 25/08/2021: liều khởi đầu qua canuyn mũi và mặt nạ, nguyên tắc giữ liều thấp nhất khi thở lâu.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về thở oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Thở oxy tại nhà khác gì trong bệnh viện?
Nguyên lý giống nhau, nhưng ba điểm khác biệt quyết định cách gia đình phải chuẩn bị.
Không có người theo dõi liên tục. Trong viện, điều dưỡng kiểm tra định kỳ. Ở nhà, việc đó thuộc về người nhà — nên máy đo SpO2 và cuốn sổ ghi chỉ số trở thành thiết bị bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn.
Lưu lượng thường thấp hơn. Thở oxy tại nhà chủ yếu là điều trị duy trì dài hạn, không phải xử trí đợt cấp.
An toàn cháy nổ do gia đình tự lo. Bệnh viện có quy trình sẵn; trong nhà thì bếp gas, bàn thờ, ổ điện đều nằm gần chỗ người bệnh nằm. Các lỗi hay gặp có tại bài 5 sai lầm nguy hiểm khi dùng bình oxy tại nhà.
Cần chuẩn bị những gì trước khi bắt đầu?
- Chỉ định bằng văn bản ghi rõ lưu lượng lít mỗi phút và thời gian thở mỗi ngày.
- Máy đo SpO2 để kiểm chứng thiết bị có tác dụng không.
- Nguồn oxy dự phòng nếu dùng máy tạo oxy, phòng trường hợp cúp điện.
- Vị trí đặt cố định, cách nguồn lửa tối thiểu 5 mét, không dựa vào tường hay để dưới gầm giường.
- Ít nhất hai người trong nhà biết thao tác — mở van, chỉnh lưu lượng, đổi bình.
Thuê hay mua thiết bị?
Dùng ngắn hạn vài tuần thì thuê hợp lý hơn; dùng dài hạn nhiều giờ mỗi ngày thì nên tính tới việc đầu tư thiết bị. Lựa chọn phụ thuộc vào thời gian dự kiến sử dụng.
Dùng ngắn hạn — vài tuần sau xuất viện, hoặc chỉ dự phòng cho đợt cấp — thì thuê hợp lý hơn, vì không phải bỏ vốn cho thiết bị sẽ cất kho, và bên cho thuê lo phần nạp khí cùng kiểm định.
Dùng dài hạn nhiều giờ mỗi ngày thì nên tính tới phương án đầu tư thiết bị, thường là máy tạo oxy, kèm một bình dự phòng.
Phân tích chi tiết có tại bài mua hay thuê bình oxy y tế.
Các cách đưa oxy vào đường thở
| Loại | Dùng khi nào | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Canuyn mũi | Lưu lượng thấp, tại nhà | Vẫn nói và ăn được |
| Mặt nạ thường | Lưu lượng cao hơn | Vướng, phải tháo khi ăn |
| Mặt nạ có túi | Cấp cứu, bệnh viện | Nồng độ cao nhất |
Cùng một nguồn oxy nhưng có nhiều cách dẫn tới người bệnh, và bác sĩ chọn loại nào là tuỳ lưu lượng cần dùng.
Canuyn mũi — hai ngạnh nhỏ đặt vào lỗ mũi. Phổ biến nhất tại nhà, dùng cho lưu lượng thấp. Ưu điểm lớn là người bệnh vẫn nói chuyện và ăn uống bình thường, nên chịu đựng được nhiều giờ mỗi ngày.
Mặt nạ oxy thường — chụp kín mũi miệng, dùng khi cần lưu lượng cao hơn. Vướng víu hơn và phải tháo ra khi ăn.
Mặt nạ có túi dự trữ — cho nồng độ oxy cao nhất, chủ yếu dùng trong cấp cứu và bệnh viện, không phải thiết bị dùng thường quy tại nhà.
Việc chọn loại nào không phải lựa chọn của gia đình. Tự đổi từ canuyn sang mặt nạ vì nghĩ “mặt nạ mạnh hơn” là cách vô tình thay đổi liều oxy mà không biết.
Tác dụng phụ thường gặp và cách xử lý
Thở oxy đúng chỉ định nhìn chung an toàn, nhưng có vài khó chịu thường gặp mà gia đình nên biết trước để không hoảng:
- Khô rát mũi họng, chảy máu cam. Xử lý bằng bình tạo ẩm đổ nước cất và thay nước hằng ngày. Không tự bôi vaseline hay dầu vào mũi — dầu mỡ gặp oxy là nguy cơ cháy.
- Đỏ, đau vành tai và trên má do dây canuyn cọ. Lót gạc mềm ở chỗ tì, chỉnh lại độ căng dây.
- Da quanh mũi khô — dùng kem dưỡng gốc nước, tránh sản phẩm gốc dầu.
Ba dấu hiệu không phải tác dụng phụ thông thường và cần báo bác sĩ ngay: người bệnh lơ mơ dần, đau đầu nhiều vào buổi sáng, hoặc thở chậm hơn hẳn. Đây có thể là biểu hiện ứ khí CO2 — đặc biệt ở bệnh nhân COPD.
Thở oxy dài hạn là gì?
Với một số bệnh nhân hô hấp mạn tính, bác sĩ chỉ định thở oxy nhiều giờ mỗi ngày, kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đây không phải là dấu hiệu bệnh đã vô vọng, mà là một hình thức điều trị duy trì.
Hai điểm gia đình hay hiểu nhầm:
“Dùng lâu sẽ lệ thuộc.” Oxy không gây nghiện. Điều khiến người bệnh cần dùng lâu dài là bệnh nền chưa hồi phục, không phải do đã dùng oxy.
“Thấy khoẻ rồi thì bỏ được.” Cảm giác khoẻ lên chính là dấu hiệu điều trị đang có tác dụng. Việc giảm hay ngừng do bác sĩ quyết định dựa trên chỉ số đo được sau khi ngưng một khoảng thời gian.
Với nhu cầu dùng nhiều giờ mỗi ngày, bài toán thiết bị nghiêng về máy tạo oxy kèm một bình dự phòng cho lúc cúp điện — so sánh tại bài máy tạo oxy hay bình oxy.
Câu hỏi thường gặp
Thở oxy có gây nghiện không?
Không. Oxy không phải chất gây nghiện và cơ thể không lệ thuộc theo kiểu đó. Điều khiến người bệnh cần dùng lâu dài là bệnh nền chưa hồi phục, không phải do đã dùng oxy. Ngừng hay giảm đều phải theo chỉ định bác sĩ.
Tự mua bình oxy về thở khi mệt có được không?
Không nên. Với bệnh nhân COPD, thở oxy liều cao kéo dài có thể làm giảm nhịp thở tự nhiên và gây ứ khí CO2 — diễn tiến âm thầm và nguy hiểm. Phải có chỉ định và đúng lưu lượng.
Thở oxy qua mũi và qua mặt nạ khác nhau thế nào?
Canuyn mũi phù hợp lưu lượng thấp, người bệnh vẫn nói và ăn uống được. Mặt nạ dùng cho lưu lượng cao hơn nhưng vướng víu hơn. Việc chọn loại nào do bác sĩ quyết định dựa trên lưu lượng cần dùng.
Thở oxy bao lâu thì thấy tác dụng?
Thường 15–20 phút là đã thấy SpO2 thay đổi nếu thiết bị hoạt động đúng và lưu lượng phù hợp. Nên đo trước khi lắp và đo lại sau khoảng thời gian này. Nếu chỉ số không cải thiện, báo bác sĩ thay vì tự tăng lưu lượng.
Cần bình oxy y tế giao tận nhà? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
