Khó thở về đêm có một đặc điểm khiến nó đáng chú ý hơn khó thở ban ngày: người bệnh đang ngủ, không ai quan sát, và tư thế nằm khiến triệu chứng nặng hơn. Đây cũng là khung giờ chúng tôi nhận nhiều cuộc gọi đặt bình oxy nhất.
Vì sao khó thở về đêm nặng hơn?
Vì khi nằm, thể tích phổi giảm đi. Có hai lý do cơ học. Khi nằm, các tạng trong bụng đẩy cơ hoành lên trên làm giảm thể tích phổi. Cùng lúc, dịch trong cơ thể phân bố lại về phía ngực thay vì dồn xuống chân như khi đứng.
Với người khoẻ mạnh, hai thay đổi này không đáng kể. Với người có bệnh tim hoặc phổi, chúng đủ để biến một tình trạng chịu được ban ngày thành khó chịu rõ rệt ban đêm.
Ba tình huống thường gặp
| Tình huống | Dấu hiệu đi kèm | Hướng xử trí |
|---|---|---|
| Nằm xuống là khó thở | Phải kê cao gối mới ngủ được | Đo SpO2, báo bác sĩ |
| Tỉnh giấc vì ngạt | Giật mình, vã mồ hôi | Ngồi dậy, đo lại SpO2 |
| Khó thở gần sáng | Thường gặp ở bệnh hô hấp mạn | Ghi lại giờ, mang đi khám |
Nằm xuống là khó thở — người bệnh phải kê cao gối mới ngủ được. Số gối cần kê là dấu hiệu bác sĩ hay hỏi vì nó phản ánh mức độ.
Tỉnh giấc vì ngạt — đang ngủ bỗng giật mình, phải ngồi bật dậy để thở. Tình huống này cần đi khám, không nên chỉ theo dõi.
Khó thở gần sáng — thường gặp ở bệnh hô hấp mạn tính. Ghi lại giờ xuất hiện giúp bác sĩ định hướng.
Đo SpO2 ban đêm thế nào cho đúng?
Xoa ấm hai bàn tay khoảng một phút, rồi đo ngay khi vừa tỉnh dậy vì khó thở, trước khi ngồi dậy quá lâu. Ban đêm tay thường lạnh hơn, mà tay lạnh cho chỉ số thấp giả. Nên xoa ấm hai bàn tay khoảng một phút trước khi kẹp máy.
Thời điểm đo tốt nhất là ngay khi vừa tỉnh dậy vì khó thở, trước khi ngồi dậy quá lâu — lúc đó chỉ số phản ánh đúng tình trạng lúc nằm. Ghi lại giờ đo để so với chỉ số ban ngày.
Quy trình đầy đủ có tại bài cách đo SpO2 đúng.
Chuẩn bị gì cho những đêm khó thở?
- Kê sẵn gối hoặc nâng đầu giường 30–45 độ thay vì chồng nhiều gối dễ tuột.
- Để máy đo SpO2 trong tầm với, không cất trong tủ.
- Ghi sẵn số bác sĩ và số 115 ở nơi dễ thấy.
- Nếu đã có chỉ định thở oxy, để bình cố định cạnh giường, cách xa ổ điện và nguồn nhiệt.
Lưu ý an toàn khi để bình trong phòng ngủ có tại bài 5 sai lầm nguy hiểm khi dùng bình oxy tại nhà. Với bệnh nhân COPD, xem thêm bình oxy y tế cho bệnh nhân COPD.
Nguồn tham khảo
- Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) — tài liệu nền về liệu pháp oxy tại nhà.
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — HCDC TP.HCM, 25/08/2021: dấu hiệu thiếu oxy và mốc SpO2 dưới 94% cần báo y tế.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về thở oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Sắp xếp phòng ngủ thế nào?
Nâng đầu giường thay vì chồng gối, để trống lối đi cạnh giường, bật sẵn đèn ngủ mờ và để máy đo SpO2 trong tầm với. Vài thay đổi nhỏ trong phòng làm khác biệt rõ với người hay khó thở ban đêm:
- Nâng đầu giường thay vì chồng gối. Kê chân giường phía đầu cao 10–15cm giữ được độ dốc suốt đêm, còn chồng ba bốn gối thì nửa đêm tuột hết và người bệnh tỉnh dậy vì tụt xuống nằm ngang.
- Giữ lối đi cạnh giường trống. Ban đêm người nhà chạy vào trong bóng tối, một cái ghế đặt sai chỗ là đủ gây ngã.
- Đèn ngủ mờ bật sẵn, để không phải mò công tắc lúc đang cuống.
- Quạt nhỏ thổi nhẹ ngang mặt — không làm tăng oxy trong máu nhưng giúp bớt cảm giác ngột thở; nếu thấy khô họng thì giảm tốc độ quạt hoặc quay lệch đi.
Ai nên ngủ cùng phòng?
Người từng có cơn khó thở ban đêm nên có người ngủ cùng phòng. Ngủ một mình trong phòng đóng kín là rủi ro thật sự — vì các dấu hiệu nặng như lơ mơ hay tím môi cần có người nhìn thấy mới xử trí kịp.
Nếu không thể có người ngủ cùng, hai cách thay thế đơn giản: để cửa phòng hé mở và đặt chuông gọi hoặc điện thoại trong tầm với. Điện thoại nên để chế độ chuông to, không phải rung, và lưu sẵn số bác sĩ cùng số 115 ở màn hình gọi nhanh.
Máy tạo oxy hay bình oxy cho ban đêm?
Nếu bác sĩ đã chỉ định thở oxy về đêm, gia đình thường phải chọn giữa hai thiết bị.
Máy tạo oxy chạy điện, không phải thay bình giữa đêm — tiện cho người dùng nhiều giờ liên tục. Nhược điểm là có tiếng ồn và mất điện là mất oxy ngay.
Bình oxy chạy êm, không phụ thuộc điện, nhưng có giới hạn dung tích nên cần canh lượng khí còn lại trước khi đi ngủ.
Nhiều gia đình dùng máy tạo oxy làm nguồn chính và giữ thêm một bình dự phòng cho trường hợp cúp điện. So sánh đầy đủ có tại bài máy tạo oxy hay bình oxy.
Bốn nhóm nguyên nhân bác sĩ thường tìm
| Nguyên nhân | Đặc điểm nhận biết |
|---|---|
| Suy tim | Phải kê cao gối, phù chân, tiểu đêm |
| Hen suyễn | Cơn gần sáng, khò khè, ho khan |
| Ngưng thở khi ngủ | Ngáy to, ngừng thở, buồn ngủ ban ngày |
| Trào ngược dạ dày | Ợ chua, nóng rát sau xương ức, ho khi nằm |
Khó thở về đêm có vài nguyên nhân đặc trưng mà khó thở ban ngày ít gặp. Biết chúng giúp anh chị mô tả đúng cho bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.
Suy tim. Nguyên nhân kinh điển nhất. Khi nằm, dịch từ chân dồn về phổi, gây khó thở sau khi nằm một lúc. Đặc điểm nhận biết: phải kê cao gối mới ngủ được, phù chân về chiều, tiểu đêm nhiều.
Hen suyễn. Cơn thường xuất hiện gần sáng, kèm khò khè và ho khan. Đây là lý do việc ghi lại giờ xuất hiện có giá trị chẩn đoán.
Ngưng thở khi ngủ. Người bệnh ngáy to, có lúc ngừng thở rồi thở hắt lên, sáng dậy đau đầu và buồn ngủ cả ngày. Người nằm cạnh thường phát hiện ra trước chính người bệnh.
Trào ngược dạ dày thực quản. Dịch trào lên khi nằm gây ho và cảm giác nghẹn, thường kèm ợ chua, nóng rát sau xương ức.
Ngoài ra COPD và dị ứng với bụi nhà, lông thú trong phòng ngủ cũng là nguyên nhân thường gặp.
Ghi lại gì để bác sĩ phân biệt được?
Ghi sáu thứ: giờ xuất hiện, bao lâu sau khi nằm thì khó thở, số gối phải kê, có ngáy hay ngừng thở lúc ngủ không, ngồi dậy bao lâu thì đỡ, và triệu chứng đi kèm. Bốn nhóm nguyên nhân trên có cách điều trị khác hẳn nhau, nên thông tin gia đình cung cấp thường quyết định hướng tìm.
- Giờ xuất hiện — ngay khi vừa nằm, giữa đêm, hay gần sáng.
- Bao lâu sau khi nằm thì khó thở.
- Số gối phải kê và thay đổi của con số đó qua vài tháng.
- Có ngáy to hoặc ngừng thở lúc ngủ không — người nằm cạnh trả lời chính xác hơn người bệnh.
- Ngồi dậy bao lâu thì đỡ.
- Triệu chứng kèm theo — khò khè, ho có đờm, ợ chua, phù chân.
Ghi trong hai tuần trước khi đi khám là đủ để thấy quy luật.
Vệ sinh giấc ngủ cho người hay khó thở
Vài thói quen đơn giản làm giảm tần suất cơn về đêm:
Không ăn no trong vòng 2–3 giờ trước khi ngủ — giảm cả trào ngược lẫn áp lực lên cơ hoành.
Hạn chế rượu bia buổi tối — rượu làm giãn cơ vùng họng, khiến ngưng thở khi ngủ nặng thêm.
Giữ phòng ngủ sạch bụi — giặt ga gối thường xuyên, không nuôi thú trong phòng nếu người bệnh có hen hoặc dị ứng.
Giờ ngủ đều đặn — thiếu ngủ làm giảm ngưỡng chịu đựng và khiến mọi triệu chứng nặng hơn.
Những việc này không thay thế điều trị nguyên nhân, nhưng chúng miễn phí và không có tác dụng phụ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nằm xuống là khó thở hơn?
Khi nằm, các tạng trong bụng đẩy cơ hoành lên làm giảm thể tích phổi. Dịch trong cơ thể cũng phân bố lại về phía ngực. Hai yếu tố này cộng lại khiến người có bệnh tim hoặc phổi thấy nặng hơn hẳn so với lúc ngồi.
Phải kê mấy cái gối mới ngủ được có đáng lo không?
Có. Số gối cần kê là dấu hiệu bác sĩ thường hỏi vì nó phản ánh mức độ bệnh. Nếu trước ngủ một gối mà nay phải hai ba gối hoặc ngủ ngồi mới dễ chịu, đó là thay đổi cần đi khám sớm.
Có nên để bình oxy sẵn cạnh giường không?
Chỉ khi bác sĩ đã chỉ định thở oxy. Bình để sẵn giúp xử trí nhanh trong đêm mà không phải chờ giao hàng. Nhưng phải đặt cố định, cách xa nguồn nhiệt và ổ điện, không dựa vào tường.
Đo SpO2 lúc nửa đêm có chính xác không?
Có, miễn là làm ấm tay trước khi đo vì ban đêm tay thường lạnh hơn. Nên đo lúc vừa tỉnh dậy vì khó thở, trước khi ngồi dậy quá lâu. Ghi lại giờ đo để so sánh với các chỉ số ban ngày.
Cần bình oxy y tế giao tận nhà? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
