Mặt nạ thở oxy là dụng cụ chụp kín cả mũi lẫn miệng, nối với bình oxy hoặc máy tạo oxy qua dây dẫn. Dụng cụ này được dùng khi người bệnh cần lưu lượng cao hơn mức mà dây thở mũi đáp ứng được, thường từ 5 lít/phút trở lên. Ở nhà, phần lớn người bệnh chỉ cần dây mũi. Mặt nạ là lựa chọn khi bác sĩ chỉ định, không phải bản “nâng cấp” của dây mũi.
Mặt nạ thở oxy khác dây thở mũi ở điểm nào?
Khác ở lưu lượng và nồng độ oxy đưa vào phổi. Dây mũi (cannula) dùng ở mức 1–6 lít/phút. Mặt nạ đơn giản cần 5–10 lít/phút, còn mặt nạ có túi dự trữ cần tới 10–15 lít/phút.
Đổi lại, mặt nạ vướng hơn nhiều. Người bệnh khó ăn uống, khó nói chuyện, và phải tháo ra mỗi lần ho khạc. Vì thế mặt nạ thường dùng trong đợt khó thở nặng hoặc ngắn ngày, còn thở oxy kéo dài tại nhà vẫn ưu tiên dây mũi.
Một điều nhiều gia đình không để ý: tự đổi từ dây mũi sang mặt nạ là đang tự đổi liều oxy. Nếu thấy dây mũi “không đủ”, hãy hỏi bác sĩ trước. Cách chọn dây mũi có ở bài dây thở oxy.
Có những loại mặt nạ thở oxy nào?
Có bốn loại thường gặp: mặt nạ đơn giản, mặt nạ có túi hít lại một phần, mặt nạ có túi không hít lại và mặt nạ Venturi. Bảng dưới tổng hợp thông số từ tài liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương.
| Loại | Lưu lượng | Nồng độ oxy hít vào (ước tính) | Thường dùng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Dây mũi (để so sánh) | 1–6 lít/phút | 24–44% | Tại nhà, thở dài ngày |
| Mặt nạ đơn giản | 5–10 lít/phút | 40–60% | Tại nhà theo chỉ định, bệnh viện |
| Mặt nạ có túi, hít lại một phần | 8–12 lít/phút | 50–70% | Bệnh viện |
| Mặt nạ có túi, không hít lại | 10–15 lít/phút | Cao nhất trong các loại mặt nạ | Cấp cứu, bệnh viện |
| Mặt nạ Venturi | Theo van màu | Cố định: 24%, 28%, 31%, 35%, 40% hoặc 60% | Bệnh viện, người bệnh cần liều chính xác |
Mặt nạ đơn giản
Đây là loại phổ biến nhất ngoài bệnh viện. Mặt nạ nhựa trong, có hai lỗ nhỏ hai bên để khí thở ra thoát đi. Không khí trong phòng lọt vào qua các lỗ này nên nồng độ oxy thay đổi theo nhịp thở của từng người.
Mặt nạ có túi dự trữ
Phía dưới có một túi nhựa chứa sẵn oxy. Loại không hít lại có thêm van một chiều, nên người bệnh hít gần như toàn oxy từ túi. Loại này dành cho cấp cứu và cần nhân viên y tế theo dõi, không phải thiết bị dùng thường ngày tại nhà.
Mặt nạ Venturi
Mỗi van màu cho ra một nồng độ cố định, không phụ thuộc nhịp thở. Bác sĩ hay dùng loại này cho người bệnh cần liều oxy thật chính xác, ví dụ một số trường hợp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
Lưu ý: mặt nạ xông khí dung trông khá giống mặt nạ oxy nhưng có cốc đựng thuốc phía dưới. Loại này chỉ dùng để xông thuốc trong vài phút, không thay cho mặt nạ oxy.
Vì sao mặt nạ không được chỉnh dưới 5 lít/phút?
Vì dưới 5 lít/phút, khí thở ra bị đọng lại trong mặt nạ và người bệnh hít lại chính khí CO2 của mình. Dòng oxy phải đủ mạnh để đẩy khí cũ ra qua các lỗ thoát.
Đây là lý do HCDC TP.HCM hướng dẫn mặt nạ mở ở mức khởi đầu 5 lít/phút, tối đa 10 lít/phút. Nếu người bệnh chỉ cần 2–3 lít/phút thì dây mũi mới là dụng cụ đúng, không phải mặt nạ chỉnh nhỏ lại.
Mức lưu lượng cụ thể cho từng người do bác sĩ quyết định. Các mốc tham khảo theo từng dụng cụ có ở bài liều lượng thở oxy cho người lớn.
Thở bằng mặt nạ thì bình oxy dùng được bao lâu?
Ngắn hơn nhiều so với dây mũi, vì mặt nạ tiêu tốn ít nhất 5 lít mỗi phút. Một bình 10 lít chứa khoảng 1.500 lít khí. Thở dây mũi 2 lít/phút được khoảng 12 giờ, nhưng thở mặt nạ 5 lít/phút chỉ còn khoảng 5 giờ.
| Bình | Lượng khí | Mặt nạ 5 lít/phút | Mặt nạ 10 lít/phút | Mặt nạ có túi 15 lít/phút |
|---|---|---|---|---|
| 8 lít | ~1.200 lít | ~4 giờ | ~2 giờ | ~1 giờ 20 phút |
| 10 lít | ~1.500 lít | ~5 giờ | ~2 giờ 30 phút | ~1 giờ 40 phút |
| 14 lít | ~2.100 lít | ~7 giờ | ~3 giờ 30 phút | ~2 giờ 20 phút |
| 40 lít | ~6.000 lít | ~20 giờ | ~10 giờ | ~6 giờ 40 phút |
Các con số trên tính theo bình nạp đầy ở 150 bar và dùng tới khi cạn. Thực tế nên gọi đổi bình khi kim còn khoảng 10–20 bar, nên thời gian dùng được sẽ ngắn hơn một chút.
Nếu bác sĩ chỉ định thở mặt nạ cả ngày, bình 40 lít hợp lý hơn bình nhỏ. Cách tính chi tiết có ở bài bình oxy 40 lít thở được bao lâu. Cũng nên kiểm tra đồng hồ của bình có vạch tới mức lưu lượng bác sĩ dặn hay không.
Cách đeo mặt nạ thở oxy đúng
Mở oxy và chỉnh đúng lưu lượng trước, rồi mới đeo mặt nạ lên mặt. Làm ngược lại, người bệnh sẽ thở vào một mặt nạ chưa có oxy.
- Lắp đồng hồ và bình làm ẩm vào bình oxy, nối dây dẫn vào đầu ra của bình làm ẩm.
- Mở van tổng, vặn núm lưu lượng tới mức bác sĩ dặn. Áp mặt nạ gần tai, nghe có tiếng khí xì ra là được.
- Với mặt nạ có túi, dùng ngón tay bịt van nối giữa mặt nạ và túi cho tới khi túi phồng lên.
- Chụp mặt nạ từ sống mũi xuống dưới cằm. Bóp thanh kim loại mềm ở mép trên cho ôm theo sống mũi.
- Kéo dây chun ra sau đầu, chỉnh vừa đủ kín nhưng không hằn đỏ da.
- Với mặt nạ có túi, túi phải luôn căng ít nhất 2/3 khi người bệnh hít vào. Túi xẹp hẳn là dấu hiệu thiếu lưu lượng.
Cứ vài giờ nên tháo mặt nạ để lau mặt và kiểm tra vùng da sống mũi, tai. Đây là chỗ hay bị loét khi đeo lâu.
Dùng mặt nạ có cần bình làm ẩm không?
Nên có, nhất là khi thở mặt nạ nhiều giờ liền. Theo Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, oxy dưới 5 lít/phút có thể không cần làm ẩm. Còn mặt nạ luôn chạy từ 5 lít/phút trở lên, tức là đã vượt ngưỡng này.
Oxy trong bình là khí rất khô. Thở lâu ở lưu lượng cao dễ làm khô miệng, khô họng và làm đàm đặc lại. HCDC hướng dẫn châm nước tinh khiết hoặc nước uống tới khoảng nửa bình. Cách dùng và vệ sinh có ở bài bình làm ẩm oxy.
Những lỗi hay gặp khi dùng mặt nạ tại nhà
- Chỉnh mặt nạ xuống 2–3 lít/phút cho “tiết kiệm bình”. Đây là lỗi nguy hiểm nhất vì người bệnh hít lại CO2.
- Tự tăng lưu lượng khi thấy mệt. Với người bệnh COPD, thở oxy nồng độ cao không theo chỉ định có thể làm CO2 ứ lại trong máu.
- Mặt nạ hở mép. Thường do đeo lệch hoặc chưa bóp thanh kim loại theo sống mũi. Oxy xì ra mắt, người bệnh vừa xót mắt vừa không nhận đủ khí.
- Dùng mặt nạ xông khí dung để thở oxy. Hai loại khác nhau về thiết kế, không dùng lẫn.
- Dùng một mặt nạ quá lâu. Nhựa ố vàng, nứt hoặc dây chun giãn là lúc cần thay. Thời hạn thay cụ thể xem trên bao bì của nhà sản xuất.
Khi nào cần gọi cấp cứu dù đang thở mặt nạ?
Gọi 115 ngay nếu người bệnh tím môi, lơ mơ, khó đánh thức hoặc thở rút lõm lồng ngực dù đang thở oxy đúng lưu lượng. Đây là dấu hiệu thở oxy tại nhà không còn đủ, người bệnh cần được khám ngay.
Trong lúc chờ, vẫn giữ oxy chạy, không tắt bình. Nếu có máy đo SpO2, ghi lại chỉ số để báo cho nhân viên y tế. Mức SpO2 cần đạt của từng người do bác sĩ dặn, không có một con số chung cho mọi bệnh.
Cần bình oxy kèm mặt nạ? Gọi 0901.103.523. Lúc gọi, anh chị nói rõ người bệnh thở bằng mặt nạ và lưu lượng bác sĩ dặn, để nhân viên tư vấn dung tích bình phù hợp.
Nguồn tham khảo
- Oxy trị liệu: tổng quan, liệu trình oxy và các phương án thở oxy trong bệnh viện — Bệnh viện Nguyễn Tri Phương: lưu lượng và nồng độ oxy của dây mũi, mặt nạ đơn giản, mặt nạ có túi, mặt nạ Venturi; túi dự trữ phải căng ít nhất 2/3.
- Hướng dẫn sử dụng bình ô-xy y tế tại nhà — HCDC TP.HCM, 25/08/2021: mặt nạ khởi đầu 5 lít/phút, tối đa 10 lít/phút; châm nước bình làm ẩm khoảng nửa bình.
- Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM, 07/02/2023 — “Nên làm ẩm hay không trong cung cấp oxy lưu lượng thấp”: oxy dưới 5 lít/phút có thể không cần làm ẩm.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Loại mặt nạ và lưu lượng oxy phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không tự tăng hoặc giảm. Trong trường hợp khẩn cấp, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ thở oxy dùng được cho máy tạo oxy không?
Được, nếu máy tạo oxy cho ra từ 5 lít/phút trở lên. Nhiều máy gia đình có công suất tối đa 5 lít/phút, nghĩa là chạy mặt nạ thì máy phải hoạt động sát giới hạn. Trường hợp bác sĩ chỉ định trên 5 lít/phút, bình oxy hoặc máy công suất lớn hơn sẽ an toàn hơn.
Trẻ em có dùng chung mặt nạ với người lớn được không?
Không nên. Mặt nạ có nhiều cỡ: trẻ sơ sinh, trẻ em và người lớn. Mặt nạ quá to sẽ hở mép và trùm lên mắt, quá nhỏ thì không kín mũi miệng. Chọn theo cỡ mặt của bé và theo dặn dò của bác sĩ nhi.
Đeo mặt nạ oxy khi ngủ có an toàn không?
An toàn nếu bác sĩ chỉ định và có người nhà kiểm tra định kỳ. Khi ngủ, mặt nạ dễ bị xô lệch, nên kiểm tra mép mặt nạ và kim lưu lượng vài lần trong đêm. Nếu chỉ cần oxy lưu lượng thấp, nhiều người thấy đeo dây mũi dễ ngủ hơn.
Mặt nạ thở oxy có dùng lại được không?
Mặt nạ là đồ dùng cho một người bệnh. Có thể rửa bằng nước ấm và xà phòng nhẹ, để khô tự nhiên rồi dùng tiếp. Không dùng chung giữa hai người và thay mới khi nhựa ố, nứt hoặc dây chun giãn.
Cần bình oxy y tế giao tận nhà? Gọi 0901.103.523 — giao 30–60 phút tùy khu vực tại TP.HCM, miễn phí lắp đặt và hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ 24/24.
